Okuzuula Omuwendo Gwa Ettaka Lyo
Okutegeera omuwendo gwa ettaka lyo kintu kikulu nnyo eri buli muntu alina ettaka oba alina ekigendererwa ky’okuligula. Kino kikuyamba okukola obusala obw’amagezi ku ssente, oba ng’oyagala okutunda, okugula, oba okwongera okuteeka ssente mu ttaka lyo. Okumanya omuwendo gw’ettaka kiyamba n’abantu abalina ettaka okutegeera obugagga bwabwe obw’amazima n’engeri gye bayinza okubuzimba. Okuzuula omuwendo gw’ettaka si kigenda mu maaso kimu kyokka wabula kiyitira mu bintu eby’enjawulo ebyetaaga okwekenneenya obulungi.
Okutegeera omuwendo gw’ettaka lyo kisinga okuba ekintu kikulu nnyo ku buli muntu alina ettaka oba alina ekigendererwa ky’okuligula. Kino kikuyamba okukola obusala obw’amagezi obukwata ku ssente, oba ng’oyagala okutunda, okugula, oba okwongera okuteeka ssente mu ttaka lyo. Okumanya omuwendo gw’ettaka kiyamba n’abantu abalina ettaka okutegeera obugagga bwabwe obw’amazima n’engeri gye bayinza okubuzimba. Okuzuula omuwendo gw’ettaka si kigenda mu maaso kimu kyokka wabula kiyitira mu bintu eby’enjawulo ebyetaaga okwekenneenya obulungi.
Okutegeera Omuwendo Gwa Ettaka
Omuwendo gw’ettaka gulaga ssente ettaka lyo ze liyinza okugula ku katale k’ettaka. Kino kiyinza okukyuka olw’ensonga ez’enjawulo, gamba ng’ekifo ettaka we liri, obunene bwalyo, obukadde bw’ennyumba, n’embeera y’akatale k’eby’obugagga mu kitundu. Okutegeera omuwendo gw’ettaka kyanguya okukola obusala obw’amagezi, gamba ng’okuteeka ssente mu ttaka, okutunda ettaka, oba okufuna amabanja ng’oyambibwa ku ttaka lyo. Okumanya omuwendo gw’ettaka kiyamba nnyo okuteekawo ekigerageranyo ky’obugagga bwo obw’ettaka.
Engeri Ez’enjawulo Ez’Okukola Olukalala Lwa Ettaka
Waliwo engeri ez’enjawulo ezikozesebwa okuzuula omuwendo gw’ettaka. Engeri emu ekulu ye okukola olukalala lwa ettaka (property appraisal), ekolebwa omukugu ayitibwa omukola olukalala lwa ettaka (appraiser). Omukugu ono akola okwekenneenya (assessment) okwa waggulu, ng’atunuulira ennyumba, ettaka, n’ebintu ebirala ebikyusa omuwendo. Abakola olukalala lwa ettaka bakozesa amateeka agafugibwa ekisaawe ky’eby’ettaka okuteekawo ekigerageranyo (estimate) eky’amazima. Engeri endala mulimu okukozesa ebyuma bya kompyuta ebikola okuteeka omuwendo (valuation) ku ttaka ng’ebisira ku data ey’oku katale, oba okufuna okugerageranya okuva eri ababundabunda b’ettaka abamanyi obulungi akatale k’ettaka n’ebizimbe (real estate).
Ebyetaagisa Okwesigama Ku Katale K’ettaka
Omuwendo gw’ettaka gulina enkolagana n’akatale (market) k’eby’ettaka. Okuteeka omuwendo (pricing) ku ttaka kuyitira mu bintu eby’enjawulo eby’oku katale, gamba ng’obungi bw’abantu abagula ettaka n’obungi bw’ettaka eririwo okutundibwa. Eby’enfuna ebya bulijjo, eky’okulabirako, obungi bw’emirimu oba obungi bw’abantu abakyuka okuva mu kitundu ekimu okugenda mu kirala, bigatta ku okwekenneenya (analysis) kw’omuwendo gw’ettaka. Ettaka mu bifo ebirimu ebyennyanja oba ebirimu ebyetaagisa ebya bulijjo liyinza okuba n’omuwendo ogwa waggulu. Okumanya enkyukakyuka zino mu katale kikuyamba okutegeera ensonga lwaki omuwendo gw’ettaka (property worth) gukyuka.
Okuzimba Obugagga n’Ettaka Lyo
Ettaka si kifo ky’okubeera kyokka, wabula era kiyinza okuba eky’obugagga (asset) ekikulu nnyo mu by’obugagga (wealth) byo. Okuteeka ssente (investment) mu ttaka ly’obwami (estate) lyo kuyinza okwongera obwenkanya (equity) bwo mu kaseera akawera. Ng’omanyi omuwendo gw’ettaka lyo, oyinza okukola obusala obulungi ku ngeri gy’oyogeramu n’amabangi okufuna amabanja ag’omuwendo ogwa waggulu, oba okumanya ekiseera ekirungi okutundiramu ettaka lyo okufuna amagoba amangi. Okwongera omuwendo gw’ennyumba (house) kiyinza okutwaliramu okugikola obulungi, okugyonja, n’okugiteekamu ebintu ebya katono.
| Omukolo/Ekitundu | Omukola | Ekigerageranyo ky’Omuwendo |
|---|---|---|
| Okukola Olukalala Lwa Ettaka Olw’omukugu | Abakola Olukalala lw’Ettaka Abetengere | UGX 300,000 - UGX 1,500,000 |
| Okugerageranya Okuyita ku Mutimbagano | Ebitongole ebiwa obuyambi ku mutimbagano | Obutali bwa ssente oba UGX 50,000 - UGX 200,000 |
| Okugerageranya okuyita ku Agent w’Ettaka | Ababundabunda b’Ettaka ab’omu kitundu | Obutali bwa ssente (ng’ofunye obuyambi obulala) |
Miwendo, emitindo, oba eby’okugerageranya ebyogeddwako mu katabo kano bisinziira ku mawulire ag’enkomerero agaliwo naye biyinza okukyuka mu biseera eby’omu maaso. Okunoonyereza okwetengere kuteekwa okukolebwa ng’omaze okukola obusala obw’ensimbi.
Okumanya omuwendo gw’ettaka lyo kiyinza okukyusa engeri gy’okolaamu obusala obukwata ku ttaka lyo. Obusobozi obw’okuteeka omuwendo (valuation) ku ttaka lyo obulungi bukuteka mu kifo ekirungi okukola obusala obw’amagezi, oba ng’okirabamu eky’obugagga (asset) ky’oyagala okuzimba, oba ng’okirabamu eky’obugagga (estate) ky’oyagala okutunda oba okugula. Okwekenneenya obulungi n’okufuna obuyambi okuva eri abakugu kiyinza okukuyamba okutegeera obugagga obw’amazima obw’ettaka (property) lyo n’engeri gy’oyinza okubukozesa obulungi.
